Silde-brev

(Lesestykke, 1910)

Av Andreas Austlid

I.

Eg vilde sjaa notfisket i Vanylven; so rodde eg um bord i ein Kristiansunds-dampar og bad um lov aa vera med. "Jau, ver so god!" Best me sig ut millom skip og baatar, kjem fiskeuppsynsmannen fraa telegrafstasjonen og ropar so det ljomar, at han vil vera med. Han kjem so fossen stend um baaten, medan me ventar. Og so ber det av stad.

Eg vart med fiskeuppsynsmannen, og godt var det; for elles hadde eg visst ikkje fenge hus. Heile garden var full av fiskarar, og gardstunet so upptrakka at me sokk ned-i yver fotbladet. Ute gjekk jødar og selde klokkor i maaneskin, inne i gangarne stod fullt med kassor og skrin. I eit eldhus dreiv dei paa og koka og drakk svart kaffi; ein gut fraa Nordfjord selde eple, ein bakar brød, tvo numedøler klæde og lereft. I stova laag fiskarar paa halmsekkjer langs golvet, nokre sat kring eit bord og fekk seg mat. Me arbeidde oss igjenom og kom inn i eit kammers me tvo sengjer. Der var husens folk samantrengde. Me vart straks bedne aat bestestova, med tvo gilde sengjer, dukar paa bordi, stolar og spegel. Her hadde uppsynsmannen romet sitt.

Eg var komen midt upp i det. Næste morgon skulde han ut paa ei rundferd yver heile Vanylvsfjorden, med baat og tri mann til aa ro, og eg skulde faa vera med, um eg vilde. Eg hev visst ikkje ofte vore meir velnøgd med lagnaden min. Straks eg hadde fenge mat, gjekk eg inn til fiskarane. Det kjem ein gamall graaklædd gubbe og set seg. Eg hadde sét honom paa bryggja, han kom i land med ei liti rosemaala tina i handi.

"Du ror vel ikkje fiske," segjer eg. "Aa, han treng ikkje det, den karen; han hev so han liver likevel," segjer nokre med ein smil.

"Aa, ein kunde mangt trenga," segjer gamlingen, og er svært godsleg. "Du er vel kaarmann," segjer eg. "Ja, eg er so." "Og so hev han ein handskilling til kaaret; han er rikaste mannen i grendi," segjer ein fiskar. "He-he - det er gapesnakk segja slikt." - "Eg gissar femti tusund, eg daa," segjer eg. "He-he - det vøre mun i det halve og." - "Fær eg det som er yver femti tusund ?" spør fiskaren; "eg skal ikkje traa etter meir. Men han er rædd likningi, maa vita," segjer han og lær burt til oss.

Daa kjem det inn ein gut med ein stor kaffikjêl i handi. "Kann eg faa koka kaffi til baatlaget mitt i fjøra? Me kjem med litegrand sild og vart noko frosne." - "Er det drivgarn?" spør nokre. "Ja." - "Fekk de mykje?" - "Rundt elleve maal."

Han hengjer paa kjêlen og legg under so det logar. Elden skin paa eit breidt andlit med tvo ærlege barneaugo, - eit av dei vakraste andlit eg hev sét. Det stod ein frisk varm gufs fraa honom.

"Kvar eig du heime?" spør eg. "Eg er fraa Liavaag paa Hareidlandet." - "Segjer dei ikkje det var der ein stad vikingeslaget stod?" spør eg. - "Ja, læraren eg gjekk i skule hjaa, han sagde det var der." - "Kor gamall er du?" - "Sekstan aar." Alle var forundra yver alderen; han stod der so breid og traust som han skulde vore svarva og støypt.

"Hev du rott fiske fyrr?" - "Ja, tvo aar. Far min skaut seg forderva i eit steinarbeid paa Godøy, og eg var den eldste. Me føder tvo kyr og nokre sauer," sagde han og smilte, med eit kast paa hovudet. "Det er sjøen som fær rettleida." - "Hev du mange systkin?" spør eg. - "Me er ti. Eg hev ein bror her og; han sit i baaten og tinar sild." - "De er for unge til aa ro fiske," segjer ein gamall mann. "Aa, det fer ikkje etter alderen; naar eg kjem heim, skal eg paa Furkenholmen paa torskefiske."

Kjêlen var uppkoka, og guten takka og fór sin veg. "Rett aa rett, for eit kars-emne i den guten," segjer den gamle fiskaren. "Naar det vøre slike til aa taka atti etter oss gamle, daa stod det ikkje paa."

Ute er det liv. Det gaular og kvin fraa eimskip som kjem og gjeng; me gaar lite til. Men med eitt vert det ei storgauling so fæl at me sprett upp og gjeng ut. Og tonen slær krull, nett som eit rundkast, kløyver seg i tri og syng ut i ein slaatt. "Kva er dette, far?" spør ein liten gut. "Aa, det er eit fælt stort skip som heiter "Ryvingen", svarar fiskaren; "no kjem han med malen is og 5000 kassor og skal til England med sild att." 

Viki ligg mest som eit eldhav. Det lyser raudt, grønt, blaatt, kvitt, fraa eimskip, jagter, skøytor og smaafarty. Og lenger ute, ut mot Hogsholmen, ser me ljosken av 300 garnbaatar som ligg voggar og driv.

II

No hev eg vore med fiske-uppsynet, - fare fraa vik til vik, skip til skip, notsteng til notsteng heile fjorden yver; - sét og høyrt meir paa ein dag enn til andre tider paa eitt aar, kann eg mest segja.

Men mest moro er det aa sjaa arbeidsfolket, kor rappe dei er. Sume kverkar, sume legg i tunnor og saltar, sume slær att, andre vind tunnorne upp paa eimskipet og ned i lasteromet. Og arbeidet gjeng paa baae sidor av skipet, med laatt og skjemt kvar du snur deg. Sildi hev det og med seg, at ho gjer folk kipne og snilde.

Kverkarane fær fraa 30 til 50 øyrar tunna, og kann greida fraa 10 til 20 tunnor um dagen, etter som dei er øvde til. Det var dei kvinnfolk som hadde tent 12 kr. dagen ei heil vika; men dei var godt øvde, og hadde 60 øyrar tunna. Eg gjekk burt til tvo slike, mor og dotter. Dei stod med kvar si tong eller bøygd saks, knippa til og kneip kverken or, so fort du kunde telja, eller mest som klokka knett; og faren stod attmed og flolagde og salta. Gjenta hadde vore paa Sogndals-skulen! dei aatte stor gard. Men ingen held seg for god til slikt arbeid, naar det er so store pengar aa tena. - Eg gjekk burt til ei onnor, som stod aaleine og baade kverka og salta. Ho saag so gild ut. Far hennar var arbeids-ufør; og no hadde ho vore her i 3 vikor og sendt heim 140 kr., fekk eg vita.

Eg var paa mange eimskip og jagter; og same arbeidet, ising og salting, kvar du saag. Like eins paa land. So kom me til notstengi. - Nei vi sjaa all fuglen! Graamaase, kvitmaase, svartbak, stor og fin og feit, sviv att og fram paa lette vengjer og skyggjer himmelen for oss; - nett som sylvgraa skyer! Det er yver eit notsteng.

Ein stad kom me inn i eit slikt hav av fuglar att, og rodde inn i stenget og vilde sjaa sildi. Den store noti stod utankring i ein boge, fraa land til land, yver ei liti vik. Inne i stenget arbeidde notlaget - 16 mann i 4 store baatar - og sopa sildi saman med ei mindre not. Baatarne lagde seg i firkant um noti, letta upp, tøygde og drog, og fekk alle endar upp i baatarne. Sildi hadde dei imillom seg i notbugti. Me saag ho fór att og fram som ei myrja der inne i firkanten. So treiv dei haavarne og til aa sopa. Men det var uraad aa letta deim; dei var for tunge; kvar haav tok tvo tunnor. Dei var 4 mann som flòta haaven burt paa baatkanten, hogg tak, spente i og kvelvde upp i baaten; og kararne stod i sild til knés. Ho bragla og blenkte, sprala og spratt, so det var eit syn aa sjaa. Og maasen svinga seg og let - no hadde han gjestebod og dukka ned midt for nosi deira og tok sild. - Or eit stort steng, kann dei ausa upp tusundtal med tunnor og halda paa 3 vikor.

So kom me til andre steng, som stod rolege; naar me rodde yver slike, kunde me kjenna sildi for aarebladi, so tjukt stod ho. Ein gong rodde me gjenom eit rundsteng midt ute paa ei vik. Noti hadde fastna i botnen, og so hadde dei ringa henne saman der ute. Me kjende sildi under baaten; det var mest som aa ro gjenom ei supa. I eit anna steng leika ho so det skvala. Me rodde gjenom 20 steng. No stod det att millom 50 og 60; men fyre jol hadde det vore mange fleire. Dei fleste var smaasteng paa nokre hundrad maal. Eit stort steng kann vera paa ti og fjortan tusund.

Paa nakne bergrabbar laag det nøter til turkings. Det var vaksne flak; du kunde tru du saag ein liten aaker eller ei torvmyr; slike var dei paa lìt og.

[Notar:]
Tina sild: taka sildi ut or garnet.

 



Frå Lesebok for folkeskulen ved Andreas Austlid. Tridje bandet. Kristiania: Alb. Cammmermeyers Forlag 1910. Elektronisk utgåve 2003 ved Jon Grepstad