Knivlaus

(Dikt, 1902)

Av Andreas Austlid

Eg kunde lesa. Eg hadde lese stave-boki tri gonger, og las henne som ingen ting. Og so sa eg: "No, far, hev eg lese ut hane-boki tri gonger; og du sa at alle ting er tri; og daa skulde eg faa ein tolkniv, sa du." - "Ja," sa han, "alle gode ting er tri; og den fjorde, det er aa hava tolmod. No lyt du venta til smeden kjem, daa skal du faa ein kniv."

Det var hardt aa venta. Vaaren var det, og fløyte-emni stod so full-ferdige, og borken gjekk; det var reint vondt aa sjaa deim. Ein laurdagskveld heldt eg paa uppi ein selje­kall nedanfor fjøset. Daa kjem han bestefar Toft ridande, eg kunde kjenna honom lang leid; han hadde stort graatt skjegg og reid paa ein øyk som heitte Veslebrunen. Det gjorde han stødt. Han svinga og kom burt aat meg. "Bestefar, her er fire fløyte-emne," sa eg. Daa steig han av. "Kom hit, du liten, og haldt hesten," sa han. Eg skunda meg ned. So tok han upp slagkniven sin, med blankt massingskaft, og steig upp i treet og skar meg tvo gilde fløyte-emne. Det største vreid han; og det er den beste fløyta eg hev havt. Naar eg hadde havt henne i vatn um natti, kunde eg laata so mange læte eg vilde. Ho hadde nok av deim. Sume var fine og mjuke, so det berre kviskra; og sume so grove og store at ho dirra all igjenom. Eg kunde faa henne til baade aa graata og skratta; og ein gong spela eg til kalvarne kom springande og stod heilande stille og lydde. Eg hadde havt bukkehorn-stut lenge; og med den kunde eg blaasa ein sull so han Morten husmann sa han skyna kvart einaste ord. Han var slik:

     "Sko hesten, sko hesten med hamar og tong!
       I morgon skal han i brude-gong.
       Sko hesten, sko hesten med sylv og med gull;
       for han skal ut i frost og kuld.
       Sko hesten, sko hesten, og sko han godt!
       for me skal køyra til kongens slott.
       Sko hesten, sko hesten med jarn og staal!
       Vegen til kongens slott er haal."

Denne fekk eg ikkje til paa fløyta; han vilde ikkje inni. Men det var ein annan som eg fekk til; den song eg vænt:

     "Eg sette meg paa sullan-benk
       og sulla borni mine:
       han Einar, han Steinar,
       ho Ragnhild, ho Magnhild,
       han Bjørn og ho Brynhild,
       Borghild, Svanhild,
       Ingerid og Ingemund,
       - Burt-um berg og blaane,
       burt-um sol og maane,
       der er det fine
       leikor aat borni mine."

Den fyrste tolkniven min

Jau, so var smeden komen. Det var ein morgon eg vakna, soli skein beint paa andlitet hans; daa sat han og drakk kaffi. Han hadde stort svart skjegg, og slike svære nevar. Dei knytte seg som runne-røter, og kaffikoppen vart som ei fingerbjørg. So saag han burt paa meg: "God morgon, gut; so tidleg vaken og ikkje græt!" Men det var augo! Eg tykte han saag beint igjenom meg. - Denna var det som skulde gjera kniven min.

Eg var so huga til aa faa kniven kvass, og eg grunda svært paa korleis eg skulde faa sagt det. Eg fekk det ut paa tunga mange gonger; men naar eg saag fram paa smeden, var det som ordi døydde burt.

Um dagen sa eg til far: "No vil eg burt i smidja og faa kniv. Men du lyt vera med; for du skal segja han skal gjera honom kvass."

"Nei," sa han far, "du skal gaa aaleine; so vaksen lyt du vera, naar du vil bera kniv. Du kann berre helsa fraa meg og segja at du skal hava ein liten kvass kniv, du." Daa gjekk eg einsleg.

Daa eg kom burt i smidjedøri, frøste han umkring seg med ei gloande stong, og han hogg og slo so sveiten draup.

So glaamde han paa meg.

"Kom gut, skal eg smida deg uppatt; statt ikkje der og graat!" 

Men daa vart eg harm; eg gjekk midt fram i døri og sa: "Det er ikkje sant; men du skal smida ein kniv, og han skal vera kvass, det hev han far sagt." 

"Aa so; aa, du hev ærend; ver so god og gakk inn," sa han. Og no var han mykje blidare.

"Men du sa eg gret," sa eg.

Daa kom han. "Nei menn um du gjorde; du stod som ein kar i gneistarne. Men kom no her, skal eg lyfta deg upp i kalvbingen - - sjaa no aat um du græt!"

Og der tek han meg med harde hender under øyro, lettar meg inn og lyfter meg upp, beint i taket; og so set han meg ned paa stabben. Det gjorde fælt vondt, men det knatt ikkje i meg.

"Haa, du er ein kar; du skal faa kniv, og den som bit. Kor gamall er du?" 

Daa log eg beint inn i andlitet hans og sa eg var paa tiande aaret.

"Ja ja, til middags skal det vera ein liten kniv," sa han.

Og eg fekk kniv. Han hadde slipt honom upp og kom berande med honom i eit papir; daa han la kniven paa bordet, blikta han og skein. Smeden sleit av seg ein haar­taatt. "Kom her, gut," sa han; han heldt det upp i vêret, og daa skar han haaret so stubbarne spratt.

"Eg fær fulla finna det som vantar, eg," sa han far; han gjekk burt i skaapet og fann eit knivskaft, som eg aldri hadde sét. Det var reinshorn og utskore, og so spelande fint. Det fylgde med ei liti slira av lêr. Og no sette han paa seg glas-augo og tok til aa maata saman.

Etter middag hadde eg kniv ved sida. Eg flaug burt-i Bakkarne og ned-i Dalarne og skar og spikka, og spikka og skar; og daa kvelden kom, hadde eg eit og tjuge fløyte-emne og tvo fingrar reiva med fillor.

Skatte Kjæstad

Men smeden vart eg glad i. Paa slutten stod eg i smidja mest stødt. "Kjenn paa meg - " sa han og rette fram neven. Og eg hengde meg i. Daa lyfte han meg upp med strak arm og svinga meg rundt og huska meg upp og ned. "Du er sterk, du," sa eg. Daa log han. "So, meiner du det? Stakars liten, du hev ikkjo høyrt um sterke folk. Aa nei, det skal anna til. Nei kom her, gut, skal eg fortelja deg um sterke folk."

Han sette seg paa stabben og kross-kasta armarne yver bringa og fortalde; og eg lydde og glaamde, og visste mest ikkje kvar eg stod.

"Det var ein gong ein mann heitte Skafte Kjæstad; han var sterk. Den gongen vart ho bygd Garmo-kyrkja paa Lom. Han Heilag-Olav fór gjenom dalen og kristna folket, og so skulde dei hava seg kyrkja. Skafte Kjæstad vilde hjelpa til ein liten grand, han med; han kom og drog timber. Den dagen dei skulde til aa kneppa svillarne, sa byggmeisteren: "Me vantar dør-svill." Skafte sa ingen ting, han tok øksi og gjekk til skogs. Daa det leid til nons, kom han att med ein tjukk, svær timberstokk, som han bar paa akslerne. Folket stod og glaapte; yver stokken hekk ein daud bjørn. "Ja, eg møtte denne karen uppi kleivarne her," sa han; "han vilde ikkje vika vegen, og so tok eg honom med meg." Han hadde drepe bjørnen og slengt honom yver stokken. "Sjaa her er han," sa han; han tok bjørnen og heldt honom upp, so alle skulde faa sjaa.

Han gjorde gjestebod paa bjørnen; dei saud honom og aat honom til kvelds. 

Um kvelden skulde han heim. Han gjekk yver isen paa skeisor; dei var alni. Daa han kom paa laupet, kom han beint paa eit høylass som fór etter isen. Han skaut seg til og hoppa yver. Mannen som laag paa lasset kjende ein gufs og saag noko svart som for i veret; daa han reiste seg og skulde sjaa etter, var han Skafte langt burtpaa. Men han skyna kven det var; slike grip var det nok berre han som gjorde. Detta var under Lida-gardarne.

So kom han heim. Daa sa han med kona si: "Eg hogg ein kjepp aat gudshuset eg og." Bjørnen gat han ikkje.

Men "kjeppen" vart lagd til dør-svill; og han laag der den gongen eg saag kyrkja. Han ligg der endaa; det er største stokken i heile huset. - Det var um han Skafte."

- "Vil du hava fleire? Men nei, du toler ikkje meir i ein gong; det er sterk kost. Hodde Frøyse, Skjerding Mork, Kjell Rostad, Skafte Kjæstad - det er namn som syng, gut! Dei livde paa ei tid, og kjempe­karar alle fire."

[Notar:]
Bukkehorn-stut: prillarhorn.
Garmo-kyrkja paa Lom, den gamle kyrkja, som denne segni nemner, vart ned-rivi i 1880.
Kneppa svillarne: fella saman grunn­stokkarne.
Dør-svill: grunnstokk under døri.
Vika veg: gaa ut or vegen.
Saud: koka, (sjoda, syd, s a u d).


Frå Lesebok for folkeskulen ved Andreas Austlid. Fyrste bandet. Kristiania: Alb. Cammmermeyers Forlag 1902. Elektronisk utgåve 2003 ved Jon Grepstad